ქართველ ტომთა წარმოშობა. ხეთურ-?ბერულ? გვარტომობ?ს ხალხებ?



    ამონარ?დ? - აკად. ?ვ. ჯავახ?შვ?ლ?ს, აკად. ნ. ბერძენ?შვ?ლ?ს და აკად. ს. ჯანაშ?ას სახელმძღვანელოდან - საქართველოს ?სტორ?ა

    * * *

    ქართველ ტომთა წარმოშობა. ხეთურ-?ბერულ? გვარტომობ?ს ხალხებ?

    ქართველებ? წარმოშობ?თ წ?ნა აზ??ს ძველს მკვ?დრ მოსახლეობას ეკუთვნ?ან. უძველეს ხანაშ?, ამ ხუთ?-ექვს? ათას? წლ?ს წ?ნათ, ხეთურ-?ბერულ? გვარტომობ?ს, ერთმანეთ?ს მონათესავე, ხალხებს ვრცელ? მ?წაწყალ? ეჭ?რათ წ?ნა აზ?აშ? და, აქედან დასავლეთ?საკენ გავრცელებ?ს შედეგად, აგრეთვე აფრ?კ?ს ჩრდ?ლოეთ სანაპ?როზე და სამხრეთ ევროპაშ?.
    ევროპაშ? ამ გვარტომობ?ს ხალხებ? წ?ნ უსწრებდნენ შემდეგ მოსულ ?ნდოევროპელებს, რომელთაც დამხვდურ? მოსახლეობ?სა და მ?ს? განვ?თარებულ? კულტურ?ს ძლ?ერ? გავლენა გან?ცადეს.
    ასე ?ყო პ?რენეს ანუ ?ბერ??ს ნახევარკუნძულზე, სადაც ძველ? ?ბერულ? მოსახლეობ?ს შთამომავნ?, ბასკებად წოდებულნ?, დღემდე არ?ან შემორჩენ?ლნ?; ასევე მოხდა აპენ?ნ?ს ნახევარკუნძულზე, სადაც ეტრუსკებმა შექმნეს ?ტალ??ს უძველეს? ც?ვ?ლ?ზაც?ა, რომელმაც შემდგომ მძლავრ? ზემოქმედება ?ქონ?ა რომ?ს კულტურაზე. დასასრულ, ბალკანეთ?ს ნახევარკუნძულზე გვ?ან მოსულს ?ნდოევროპელ ბერძნებსაც პელაზგებ?ს პ?რვანდელ? დაწ?ნაურებულ? მოსახლეობა დახვდათ.
    ამ ხალხთა მ?ერ შექმნ?ლ მაღალ? კულტურ?ს კერათაგან ყველაზე უფრო მნ?შვნელოვნად წ?ნააზ?ურ? კერებ? უნდა ჩა?თვალოს. წ?ნა აზ?აშ? ადრე განვ?თარდა სოფლ?ს მეურნეობა, ხელოსნობა და ხელოვნება; ადრე ჩა?სახა სახელწ?ფოებრ?ობა. ევფრატ?სა და ტ?გროს?ს აუზთა ქვემო ნაწ?ლშ? სუმერებმა ჯერ კ?დევ ძვ. წვ. IV ათასწლეულშ? განავ?თარეს საქალაქო ცხოვრება, საფუძველ? ჩაუყარეს სახელმწ?ფოს და გამო?გონეს მსოფლ?ოშ? უძველეს? დამწერლობა - ჯერ ?ეროგლ?ფურ?, ხოლო შემდეგ, ლურსმულ?.
    წ?ნა აზ?ამ უდ?დეს? როლ? ?თამაშა კულტურ?ს ?სტორ?აშ?. აკადემ?კოს? ტურაევ?, გამოჩენ?ლ? რუს? მეცნ?ერ? და ერთ? უდ?დეს სპეც?ალ?სტთაგან? ძველ? აღმოსავლეთ?ს ?სტორ??სა - მ?ს?ვე ს?ტყვ?თ რომ ვთქვათ, „კაცობრ?ობ?ს ?სტორ??ს პ?რველ? თავ?სა“ -ამბობს: სრულ?ად უეჭველ?ა ხმელთაშუაზღვ?ს სამყაროს აღმოსავლეთ კუთხეშ? განვ?თარებულ ც?ვ?ლ?ზაც?ათა უზარმაზარ? გავლენა მთელს მეზობელ რა?ონზე და ?სტორ??ს მთელ მ?მდ?ნარეობაზე ვ?დრე დღევანდლამდე“.
    წ?ნა აზ??ს მოსახლეობ?ს ს?მდ?დრე ძველ? დრო?დანვე ?ზ?დავდა უცხოელ ველურ ტომებს. ამ მეჯოგე ტომებ?ს შემოსევებ?ს წყალობ?თ თანდათან შე?ზღუდა მკვ?დრ?, ძველ? მოსახლეობ?ს სამფლობელო. მე-2 ათასწლეულ?ს დამდეგს, ძველ? წელთაღრ?ცხვ?თ, წ?ნა აზ??ს მკვ?დრ? ხალხებ?დან ცნობ?ლ? ?ყვნენ ხეთებ? და სუბარებ?. ხეთებ? და სუბარებ? ქართველებ?ს წ?ნაპრებ? არ?ან.
    ხეთებ? და სუბარებ?. ხეთებ? მოსახლეობდნენ მც?რე აზ?აშ?. მათ? დედაქალაქ? მე-3 ათასწლეულ?დან ?ყო ხატუს?. დედაქალაქ?ს მ?ხედვ?თ თვ?თ ხალხსაც ხატებ? ანუ ხეთებ? შეარქვეს. სუბარებს, რომელნ?ც ხეთებ?ს მეზობლებ? ?ყვნენ აღმოსავლეთ?თ და ჩრდ?ლოეთ?თ, ეჭ?რათ ტერ?ტორ?ა ჩრდ?ლოეთ მესოპოტამ??დან მოყოლებულ? კავკას?ონამდე. სუბარებ?ს ქვეყნ?ს სამხრეთ რა?ონებს ჰარ?-ს ეძახდნენ.
    ამ ხალხებ?ს სახელმწ?ფოებრ?ობასა და კულტურას ჯერ კ?დევ მე-3 ათასწლეულშ? ჰქონდა მნ?შვნელოვან? წარმატება მოპოვებულ?, მაგრამ უფრო კარგად ვ?ცნობთ ჩვენ მათ მე-2 ათასწლეულშ?, როცა ხეთებ? და სუბარებ? ერთმანეთს ეც?ლებ?ან პ?რველობ?სათვ?ს აღმოსავლეთშ?. ამ მეტოქეობაშ? უპ?რატესობა ჯერ ხეთებს დარჩათ. მე-18 საუკუნეშ? ხეთ?ს სამეფომ დ?დ ძლ?ერებას მ?აღწ?ა, ხოლო ?მავე საუკუნ?ს დამლევს პ?რველ? ადგ?ლ? სუბარებმა და?ჭ?რეს, სუბარებმა ამ დროს მთელ? „გადატრ?ალება მოახდ?ნეს სამხედრო საქმეშ?. მათ შემო?ღეს მსუბუქ? ორთვალა საბძროლო ეტლ?, რომელშ?აც ცხენს უბამდნენ; მათ? ლ?თონ?ს საჭურველ? საუკეთესო ?ყო ?მ დრო?ს კვალობაზე და ნაწ?ლობრ?ვ უკვე შე?ცავდა რკ?ნ?ს ?არაღს. რკ?ნას ?მ ხანაშ? მხოლოდ შავ? ზღვ?ს სამხრეთ-აღმოსავლეთ?თ მდებარე მთ?ან რა?ონებშ? ამუშავებდნენ. სუბართა რაზმებ? შორეულ ქვეყნებს აღწევდნენ. სუბარებმა დააარსეს მ?ტან?ს სახელმწ?ფო, თავ?ს გავლენას დაუმორჩ?ლეს მთელ? აღმოსავლეთ? და რამდენ?მე საუკუნე მორჩ?ლებაშ? ჰყავდათ თვ?თ ასურეთ?ც. მ?ტან?მ და?პყრო ს?რ?ა და წარმატებ?თ ებრძოდა შორეულ ეგვ?პტესაც. ცნობ?ლ?ა, რომ მე-2 ათასწლეულ?ს პ?რველ ნახევარშ? ეგვ?პტე და?პყრო აზ??დან შესეულმა ხალხმა, რომელმაც შე?ტანა ეგვ?პტეშ? საომარ? ეტლ?. თვ?თ ცხენ?ც ეგვ?პტელებმა პ?რველად ამ დროს გა?ცნეს. მეცნ?ერებ? ფ?ქრობენ, რომ ამ დ?დ? მოძრაობ?ს სათავეც სუბარეთშ? უნდა ვეძ?ოთ.
    მე-14 და მე-13 საუკუნეებშ? აღმოსავლეთ?ს პოლ?ტ?კურმა ცენტრმა კვლავ ხეთ?ს სამეფოშ? გადა?ნაცვლა. ხეთებმაც დ?დად გააფართოეს თავ?ს? სამფლობელოს საზღვრებ? აღმოსავლეთ?საკენ, მესოპოტამ?აშ?, და სამხრეთ?საკენ - ს?რ?აშ?, სადაც ?ს?ნ? ?მავე ეგვ?პტეს ეც?ლებ?ან ბატონობას. მე-14 საუკუნ?ს მ?წურულ?სათვ?ს ხეთებმა სძლ?ეს ეგვ?პტელებს და ს?რ?ა და?ნარჩუნეს. ხეთებ? ?ყვნენ არა მარტო კარგ? მეომრებ?, არამედ ?მ დროს საუკეთესო დ?პლომატებ?ც. ხანგრძლ?ვ ბრძოლას ეგვ?პტე-ხეთას შორ?ს მსოფლ?ო პ?რველობ?სათვ?ს ბოლო მოუღო ხეთ?ს მეფემ ხატუშ?ლ მესამემ, რომელმაც 1278 წელს ფარაონთან ხელშეკრულება დასდო სამუდამო მეგობრობ?ს შესახებ. ეს შესან?შნავ? დოკუმენტ? მოღწეულ?ა ჩვენამდე და საერთაშორ?სო სამართლ?ს ფუძემდებელ ძეგლად ?თვლება.
    მე-13 საუკუნ?ს დამლევს აღმოსავლეთშ? კვლავ დ?დ? ცვლ?ლებებ? ხდება, რაც ხალხთა მოძრაობ?თა და მძაფრ? შეხლა-შემოხლ?თ არ?ს გამოწვეულ?. ამ ამბებშ? ხეთ?ს სამეფო დაემხო. ხეთა-სუბარეთ?ს მოსახლეობა მრავალ წვრ?ლ სამთავროდ და?ქსაქსა.
    ხეთა-სუბარებ?ს სამეფოებ? მონათმლოფებლთა სახელმწ?ფოებ? ?ყო, მაგრამ აქ ძლ?ერ? ?ყო აგრეთვე ძველ?, განსაკუთრებ?თ - მატრ?არქალურ?, ტრად?ც?ებ?. ხეთ?ს მეფე ?თვლებოდა ქალ-ღმერთ მზ?ს, ხეთ?ს სამეფოს „ უზენაეს? დედოფლ?ს“ მსახურად და, ამავე დროს, მ?ს პ?რველ ქურუმად, თავ?ს მხრ?ვ, სხვა მფლობელებ?ს მ?მართ ხეთ?ს მეფეებ? უზენაესობას ?ჩემებდნენ და „დ?დ? მეფ?ს“ ტ?ტულს ატარებდნენ. გარდა ამ?სა, ხეთ?ს მეფე თავ?ს თავს „ჩემ მზეს“ უწოდებდა: „ჩემმა მზემ ესა და ეს გავაკეთე“-ო, წერენ ხეთ?ს მეფეებ? თავ?ს დოკუმენტებშ?. საყურადღებოა, რომ გამოთქმა „ჩემმა მზემ“ დღემდე არ?ს შემონახულ? სასაუბრო ქართულშ?.
    მეფე არ ?ყო დესპოტ?: მ?ს ხელ?სუფლებას მეტნაკლებად სამეფო საბჭო განსაზღვრავდა, დ?დ? გავლენ?თ სარგებლობდა და მეფეს გვერდშ? ედგა მ?ს? ცოლ?, ხეთ?ს დედოფალ?. საერთოდ, ქალებს ხეთ?ს საზოგადოებაშ? საპატ?ო ადგ?ლ? ეჭ?რათ.
    მრავალრ?ცხოვან ქურუმებსა და ტაძრებს, რომელნ?ც ვრცელ? მამულებ?სა და მდ?დარ? განძებ?ს მფლობელ? ?ყვნენ, დ?დ? ძალა და გავლენა ჰქონდათ.
    საყურადღებოა, რომ ხეთურ? სამართალ? უფრო ჰუმანურ? ?ყო, ვ?დრე სხვა აღმოსავლელ? ხალხებ?სა. ს?კვდ?ლ?თ დასჯა დაწესებულ? ?ყო მხოლოდ უმძ?მეს? დანაშაულ?სათვ?ს. აღსან?შნავ?ა ?ს?ც, რომ ხეთურ? სამართალ? განასხვავებდა წ?ნასწარ განზრახულ ბოროტმოქმედებას უნებლ?ეთ?საგან.

    საქართველო-კავკას?ა ბრ?ნჯაოსა და ადრ?ნდელ რკ?ნ?ს ხანაშ?

    ხეთა-მ?ტან?ს სამეფოებ?ს ხანაშ? კავკას??ს მ?წა-წყალ? ხეთურ-სუბარულ? მოდგმ?ს მოსახლეობას უჭ?რავს. ეს მოსახლეობა თავ?ს? ?არაღ?სათვ?ს ძ?რ?თადად უკვე ბრ?ნჯაოს ხმარობდა. ხეთურ-სუბარულ? მოდგმ?ს ხალხებ?ს უმთავრეს? კულტურულ? ცენტრებ? მაშ?ნ, როგორც ვ?ც?თ, სამხრეთ?თ მდებარეობდა. მაგრამ აქ, კავკას?აშ?ც, განსაკუთრებ?თ - დღევანდელ? საქართველოს ტერ?ტორ?აზე, კულტურა ვ?თარდებოა საკმაოდ სწრაფად, ?მ დრო?ს კვალობაზე. ეს განსაკუთრებ?თ თვალსაჩ?ნო ხდება უკვე მეორე ათასწლეულ?ს დამლევს, ძველ? წელთაღრ?ცხვ?თ.
    პ?რველ? ათასწლეულ?ს დასაწყ?ს საუკუნეებშ?, ძვ.წ. საქართველოს ტერ?ტორ?აზე კულტურ?ს ორ? წრე ჩამოყალ?ბდა - დასავლურ? და აღმოსავლურ?. ეს ბრ?ნჯაოს კულტურა ?ყო, - ?არაღ?ს მასალად აქ უპ?რატესად ბრ?ნჯაო ?ხმარებოდა. ეს ორ? კულტურულ? წრე ქართველ? ტომებ?ს ორ გაერთ?ანებას შეესაბამება - დასავლურ-ქართულსა და აღმოსავლურ-ქართულს.
    დასავლურ? კულტურ?ს წრე შე?ცავდა მთელს დასავლეთ საქართველოს, ჩრდ?ლოეთ-კავკას??ს მთ?ანეთს მდ. თერგ?ს დასავლეთ?თ, მდ?ნარე ჭოროხ?ს ხეობასა და შავ? ზღვ?ს სამხრეთ სანაპ?როსაც. ეს ?ს ტერ?ტორ?აა, რომელ?ც შემდეგშ? კოლხეთად ?წოდებოდა.
    ეს ძველ? კოლხურ? ბრ?ნჯაოს კულტურა განვ?თარებ?ს მაღალ დონეზე ?დგა. ნაპოვნ? არ?ს ?მდრო?ნდელ? სასოფლო-სამეურნეო ?არაღ? - თოხ? და წალდ? (?სეთ? ფორმ?საა დღესაც რომ დასავლეთ საქართველოშ? ხმარობენ), ნამგალ?, მეცხოველეობ?ს ?არაღ? (ცხენ?ს აკაზმულობ?ს ნაწ?ლებ?, ლაგამ? და სხვა) და სახელოსნო ხელსაწყო - განსაკუთრებ?თ ხ?ს დამუშავებ?სათვ?ს სახმარ? (საჭრეთლებ?, სატეხებ? და სხვა).
    ბევრ?ა აღმოჩენ?ლ? ?მდრო?ნდელ? საბრძოლო ?არაღ?: სატევარ?, შუბ?სა და ?სრ?ს პ?რებ?, ლახტ?სთავებ?, განსაკუთრებ?თ კ? - საომარ? ცულ?. ეს ძველ? კოლხურ? საომარ? ცულ? ძალ?ან ნ?შანდობლ?ვ?ა ამ კულტურ?სათვ?ს.
    კოლხურ? ბრ?ნჯაო უმთავრესად ?მ სპ?ლენძ?საგან კეთდებოდა, რომლ?ს მადნებ? დღესაც არსებობს ჭოროხ?ს ხეობაშ?.
    აღმოსავლურ? კულტურ?ს წრე შე?ცავდა აღმოსავლეთ საქართველოს ალაზნ?ს გაღმა მხარ?თ, სევან?ს ტბ?ს მხარესა და არაქს?ს ხეობაშ?აც ჩად?ოდა.
    დღევანდელ? ქართლ?, ჩანს, მაშ?ნაც ?სეთ? ცენტრალურ? თემ? ?ყო, სადაც ერთმანეთს ხვდებოდა და თავ?ს გამოცდ?ლებას უზ?არებდა დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს მოსახლეობა. აქ პოულობენ ხოლმე როგორც აღმოსავლურ?, ?სე დასავლურ? კულტურ?ს ძეგლებს.
    ამ აღმოსავლურ? კულტურ?სათვ?ს ნ?შანობლ?ვ?ა წვერკვეთ?ლ? მახვ?ლებ?, ჩუგლუგებ? ნახევრად მრგვალ? პ?რ?თ, ბრტყელ? ?სრ?ს პ?რებ?, გრძელ? შუბ?ს პ?რებ?. ?მდრო?ნდელ? საომარ? ?არა?დან გვხვდება აგრეთვე ფარ?. მაშ?ნდელ? მშვ?ლდ? კაცზე უფრო მაღალ? ყოფ?ლა.
    ნაპოვნ?ა აქ აგრეთვე სასოფლო-სამეურნეო ?არაღ? და შ?ნამოსაქმეობ?ს ხელსაწყო: კევრ?, სხვადასხვანა?რ? ცულ?, ნამგალ?, დანა, ნემს?, სადგ?ს?, კვ?რ?სტავ?, სამოსელთან დაკავშ?რებულ? საგნებ?: სარტყლებ?, მათ? ბალთებ?, აბზ?ნდებ?, ღ?ლებ? შესაბნევებ? და სხვა.
    დ?დ? რაოდენობ?თ არ?ს აღმოჩენ?ლ? ჭურჭლეულობაც, უძველეს ხანაშ? - მეტწ?ლად თ?ხ?სა და ნაწ?ლობრ?ვ ბრ?ნჯაოს?, ვერცხლ?სა, ოქროს?.
    როგორც აღმოსავლეთ, ?სე დასავლეთ საქართველოს ამ ძველს, ბრ?ნჯაოს ხან?ს სამარხებშ? დ?დ? რაოდენობ?თ გვხვდება სხვადასხვა სამკაულებ?: ბეჭდებ?, რაც ჩვვენს წ?ნაპრებს განსაკუთრებ?თ ჰყვარებ?ათ, საყურეებ?, სამაჯურებ?, ათასნა?რ? მძ?ვებ?, სარტყლ?ს შემკულ-მოჩუქურთმებულ? ბალთებ?. მუს?კალურ? ?ნსტრუმენტებ?დან სამთავროშ? ნაპოვნ?ა ძვლ?ს სალამურ?.
    განვ?თარებ?ს დონე. ?მ ხანაშ?, რომლ?ს ნ?ვთ?ერ? ნაშთებ? ჩვენ ზემოთ გავ?ცან?თ, საქართველოს მოსახლეობა უკვე ძ?რ?თადად მ?წათმოქმედებას მ?სდევდა. მოჰყავდათ სხვადასხვა პურეულ? - ხორბალ?, ქერ?, ფეტვ?, ?მდრო?ნდელ? ხორბლეულ?ს ნათებ? ნაპოვნ?ა ჩვენს ნ?ადაგშ?.
    ფართოდ ?ყო განვ?თარებულ? მესაქონლეობაც. შ?ნაურ? პ?რუტყვ?დან ჰყავდათ ცხვარ?, ძროხა, ღორ?, ცხენ?, ძაღლ?.
    მაღალ დონეზე ?დგა ხელოსნობა. უკვე ?ყვნენ კარგად გაწაფულ? ოსტატებ?, რომელნ?ც აკეთებდნენ მშვენ?ერს, ზოგჯერ საუცხოოდ მოხატულს თ?ხ?ს ჭურჭელს, საუკეთესო ბრ?ნჯაოს ?არაღს, ლამაზ? ორნამენტ?თ შემკულს, მატყლ?სა და სელ?ს ქსოვ?ლებს. ხმარობდნენ ოთხთვალა და ორთვალა ურმებსა და ეტლებს. ორთვალა ეტლ?, რომელშ?აც ცხენს უბამდნენ, საომარ? საშუალება ?ყო.
    განვ?თარებულ? ყოფ?ლა ?მდრო?ნდელ საქართველოშ? ხელოვნებაც. თ?თქმ?ს ყველა ნ?ვთს, განსაკუთრებ?თ კ? - სამკაულებს, ჭურჭლეულობას, ?არაღს, საყოფაცხოვრებო საგნებს (მაგ. სარტყლ?ს ბალთებს) ალამაზებდნენ რთავდნენ ჩუქურთმ?თ, ადამ?ან?ს შ?ნაურ? და გარეულ? ცხოველებ?ს, მცენარეებ?ს გამოსახულებ?თ. ნ?ვთებ?ს ეს მორთულობა და მოხატულობა მოწმობს ?მდრო?ნდელ ხელოვანთა დაოსტატებ?სა და გემოვნებ?ს დონეს. ამასვე ამჟღავნებს თვ?თ ნ?ვთებ?ს ნაკეთობაც.
    ხუროთმოძღვრებ?ს ყველაზე ძველ? ძეგლებ? ჩვენს ქვეყანაშ? მეგალ?თებ?ა. „მეგალ?თ?“ ბერძნულ? ს?ტყვაა და „დ?დ ქვას“ ნ?შნავს. ასეთ? ძეგლებ? დ?დ? ლოდებ?საგან არ?ს აგებულ?, მაგრამ უკ?როდ და უდუღაბოდ. საქართველოშ?, განსაკუთრებ?თ აღმოსავლეთ საქართველოშ? ბლომად მო?პოვება მეგალ?თურ? ც?ხედარბაზებ?, ნაქალაქარებ?, დოლმენებ? (ჩვეულებრ?ვად ხუთ? ლლოდ?საგან გაკეთებულ? „ბ?ნაა“, მეტწ?ლად - მ?ცვალებულ?სათვ?ს; გვხვდება აფხაზეთშ?), მენ?რებ? (მ?წაშ? ჩასმულ? მაღალ? ქვ?ს სვეტებ? და „ვეშაპებ?“ (მ?წაშ? ჩასმულ? უზარმაზარ? სალოცავ? თევზ?ს გამოსახულებან?).
    მეგალ?თურ ძეგლებს ც?კლოპურსაც ეძახ?ან, როგორც ვ?თომც ზღაპრულ? არსებებ?ს, ც?კლოპებ?ს, მ?ერ აშენებულთ. ჩვენშ? ხალხ? მათ გმ?რთ-ნაკეთებს, დევთა-ნასახლარებს, ქვა-კაცებს უწოდებს. ეს მეგალ?თებ? ადრ?ნდელ? ბრ?ნჯაოს ხან?ს ძეგლებ? უნდა ?ყოს.
    ბრ?ნჯაოს ხანაშ? ჩვენს წ?ნაპრებს აღებ-მ?ცემა უწარმოებ?ათ საკმაოდ შორეულ მხარეებთან ხმელთაშუა ზღვ?ს, მც?რე აზ??ს, მესოპოტამ??ს ქვეყნებთან და ეგვ?პტესთანაც. ფულად ბრ?ნჯაოს რგოლებ?ც გამოუყეანებ?ათ. უკვე ?მ დროს ბარ?ს მოსახლეობაშ? მდ?დარ? ხალხ? გან?რჩეოდა ღარ?ბებ?საგან. საზოგადოებრ?ვ? უთანასწორობაც უკვე გაჩენ?ლ? ?ყო, მაგრამ ს?მდ?დრე და ს?ღარ?ბე, დ?დკაცობა და ს?ბეჩავე-უუფლებობა განსაკუთრებ?თ გაძლ?ერდა და გავრცელდა მას შემდეგ, რაც რკ?ნა გაჩნდა.

    ხეთურ-სუბარულ? სახელმწ?ფოებ? I ათასწლეულ?ს I ნახევარშ?.
    ძვ.წ. მეორე ათასწლეულ?ს დამლევ?სათვ?ს წ?ნა აზ?აშ? ასურეთ? გაბატონდა, ხოლო ხეთურ-სუბარულ? მოსახლეობა მრავალ წვრ?ლ სამთავროდ და?ქსაქსა. ეს სამთავროებ? შეუპოვრად ებრძოდნენ ასურეთ?ს მეფეებს რომელნ?ც ცდ?ლობდნენ მათ დამორჩ?ლებას. მე-11 საუკუნ?ს ასურულ? წარწერებ? ?ხსენ?ებენ „სუბართ?“-ს, ესე ?გ? - სუბარებ?ს ქვეყანას და „მ?ს ამაყსა და ურჩ ხალხს“. ამ დროს ხეთურ-სუბარულ? ტომებ?დან უფრო ძლ?ერ? ყოფ?ლან მუსკებ?, მერმ?ნდელ? მესხებ?, რომელნ?ც ზოგჯერ თვ?თონ ესხმოდნენ თავს ასურეთს და მ?ს თემებს ?პყრობდნენ. მე-9 საუკუნეშ? - კ? ასურეთ?ს მეფეებ? ყვველაზე ხშ?რად თუბალებთან ბრძოლ?ს შესახებ მოგვ?თხრობენ.
    თუბალებ?. თუბალ? ეფრატ?ს დასავლეთ?თ მდებარე ვრცელ? ქვეყანა ?ყო, რომელ?ც 24 სამეფოსა თუ სამთავროსაგან შესდგებოდა. თუბალ?ს მრავალრ?ცხოვან ქალაქთა შორ?ს ერთ? უმთავრესთაგან? ?ყო მელ?თ?. ?მავე სახელწოდებ?ს ოლქ?ს ცენტრ?. შემდეგშ? მელ?ტენად წოდებულ?. ასურეთ?ს მეფეებ? განუწყვეტელსა და მძ?მე ბრძოლებს ეწეოდნენ თუბალებ?ს წ?ნააღმდეგ მაგრამ ამასთან ერთად არც მშვ?დობ?ან კავშ?რებსა თუ თუბალებ?ს მეფეებთან მოყვრობას ერ?დებოდნენ. თუბალ?საკენ ასურელებს ამ ქვეყნ?ს ს?მდ?დრე ?ზ?დავდა - ოქრო, ვერცხლ? და სხვა ლ?თონ?, საუკეთესოს ჯ?შ?ს ცხენებ?. თუბალებ? კარგად ?ყვნენ ცნობ?ლ? უფრო შორსაც, მაგალ?თად, ს?რ?ა-პალესტ?ნაშ?. ებრაელებ?ს წ?გნშ?, „ბ?ბლ?აშ?“ ანუ „დაბადაბაშ?“, რომელშ?აც ძალ?ან ძველ? ?სტორ?ულ? გადმოცემებ?ა დაცულ?, თუბალ? თუბალ-კა?ნად ?წოდება და მ?ს შესახებ ნათქვამ?ა: „ესე ?ყო კვერ?თ ხურო?, მჭედელ? რვალ?სა და რკ?ნ?სა“-ო.
    „ქს?ნ?“ მჭედელს ნ?შნავს. ამრ?გად, ეს სუბარულ? ტომ? მჭედელ, მეტალურგ ხალხად ?ყო მ?ჩნეულ? და სახელდებულ?. ?გ? განთქმულ? ყოფ?ლა თავ?ს? ლ?თონ?ს, კერძოდ - რკ?ნ?ს, ნახელავ?თ.
    ჩვენ ვ?ც?თ, რომ რკ?ნა სუბარულმა ტომებმა ხმარებაშ? შემო?ღეს. უკვე მეორე ათასწლეულ?ს შუა ხანებშ?. მაგრამ ?მ დროს რკ?ნა ჯერ ?შვ?ათ? ლ?თონ? ?ყო, ?არაღს კ?დევ დ?დხანს ჩვეულებრ?ვად ბრ?ნჯაოსაგან აკეთებდნენ. მხოლოდ პ?რველ? ათასწლეულ?ს პ?რველ საუკუნეებშ? გავრცელდა უფრო მეტად რკ?ნ?ს ?არაღ?, თუმცა ამასთან ერთად ბრ?ნჯაოც არ გამოსულა ხმარებ?დან. რკ?ნ?ს მეტალურგ??ს ერთ? უმთავრეს? კერათაგან? ?სევ სუბარეთ? ?ყო.
    ამ სამეურნეო და ტექნ?კურმა წარმატებამ მე-9-მე-8 საუკუნეებშ? ხელ? შეუწყო ?მას, რომ ხეთურ-სუბარულმა ტომებმა ახალ? ძლ?ერ? სახელმწ?ფო შექმნეს. ეს ?ყო ურარტუ.
    ურარტუ. მე-9 საუკუნეშ? ?მ ხეთურ სუბარულ? სამთავროებ?დან, რომელთაც ეჭ?რათ მდ?ნარე ტ?გროს?სა და ევფრატ?ს სათავეებ?, ვან?ს ტბ?ს ოლქ? და მ?ს? მეზობელ? თემებ?, თავ?ს? ძლ?ერებ?თ ბ?ა?ნ? და მანა გამო?რჩეოდნენ.
    ბ?ა?ნას ვან?ს ტბ?ს მ?დამოებ? ეჭ?რა, მანა მ?ს მეზობლად მდებარეობდა. მე-9 საუკუნ?ს დამლევს პ?რველობა დარჩა ბ?ა?ნას, რომელმაც გააერთ?ანა ეს სამთავროებ?. ამ გაერთ?ანებულ სამეფოს ურარტუს ეძახდნენ, მ?ს ხალხს-კ? ხალდებს უწოდებენ. განსაკუთრებ?თ გაძლ?ერდა ურარტუ მენუასა და მ?ს?ს შვ?ლ?ს არგ?შტ?ს მეფობაშ? (მე-8 საუკუნ?ს პ?რველ? ნახევარ?).
    არგ?შტ?მ შორს გადასწ?ა თავ?ს? სამფლობელოს საზღვრებ? მც?რე აზ?ასა და კავკას?აშ?. მან მრავალრ?ცხოვან? ძლევამოს?ლ? ლაშქრობა ჩაატარა ასურეთ?ს წ?ნააღმდეგ და და?პყრო ასურეთ?ს თემებ? ტ?გროს?სა და ევფრატ?ს ზემო წელზე. ურარტუ წ?ნა აზ??ს უძლ?ერეს სახელმწ?ფოდ ?ქცა.
    ასეთ? მდგომარეობა ხალდებმა შე?ნარჩუნეს, ცვალებად? წარმატებ?თ, არგ?შტ?ს უახლოეს? მემკვ?დრეებ?ს მეფობაშ?აც. მაგრამ მე-8 საუკუნ?ს დამლევ?დან ?წყება ურარტუს დაქვე?თება, ერთ? მხრ?თ, ასურელებ?ს მუდმ?ვ? თავდასხმებ?ს გამო, მეორე მხრ?თ, ჩრდ?ლო-აღმოსავლეთ?დან ახალ? უცხო ტომებ?ს, უმთავრესად - კ?მერ?ელებ?ს ანუ გ?მ?რებ?სა და სკვ?თებ?ს შემოსევებ?ს წყალობ?თ.
    ურარტუს კულტურა. ურარტუს სამეფო თავ?ს? კულტურ?თ ხეთურ-სუბარულ? სამყაროს ნაწ?ლს შეადგენდა. ხალდებ?ც ლურსმულ დამწერლობას ხმარობდნენ და საკმაოდ ბევრ? წარწერა დაგვ?ტოვეს. განსაკუთრებ?თ თავ? ?სახელეს ხალდებმა რკ?ნ?ს დამუშავებ?თ. რკ?ნ?ს ?არაღ?თ ხალდებ? კლდეშ? შესან?შნავ ც?ხე-დარბაზებს ჰკვეთდნენ. ამ რ?გ?ს ხუროთმოძღვრებ?ს ნ?მუშ?ა საქართველოშ? კლდეშ? ნაკვეთ? ქალაქ? უფლ?სც?ხე (გორ?ს მახლობლად, მტკვრ?ს ნაპ?რას).
    ასურელებმა ურარტუ დალაშქრეს და მ?ს? ერთ? სამთავროთაგან?, მანა-ც დაარბ?ეს. ასურეთ?ს მეფე სარგონ?, რომელ?ც თვ?თონ ხელმძღვანელობდა ამ ლაშქრობას და დაწვრ?ლებ?თ მოგვ?თხრობს მ?ს ამბავს, დ?დად გაკვ?რვებულ? დარჩა აქაურ? ხალხ?ს კულტუროსნობ?თა და დოვლათ?ანობ?თ.
    მანას ქვეყანა დაფარულ? ყოფ?ლა დ?დ? და პატარა არხებ?თ, რომელნ?ც რწყავდნენ ნოყ?ერ მ?ნდვრებს. აღმართებშ? არხებ?დან წყალ? აჰყავდათ ბორბლებ?თ, რომლებსაც აქლემებ? ატრ?ალებდნენ. ხორბალ?, ქერ? და სხვა პურეულ? ?მდენ? მოჰყავდათ, რომ ძველ? მოსავლ?ს მარცვლ?თა და ფქვ?ლ?თ ბეღლებ? გატენ?ლ? ჰქონდათ. სთესდნენ ცხენ?ს საკვებ ბალახსაც-კ?, აშენებდნენ ტყეებს, მაგალ?თად - ჭადრ?ს ხეებ?სას და დეკორატ?ულ მცენარეებსაც, მაგალ?თად, კვ?პაროზებს. მთელ? ქვეყანა მოფენ?ლ? ?ყო ხეხ?ლ?ს ბაღებ?თა და ვენახებ?თ, რომელნ?ც, სარგონ?ს თქმ?თ, „წვ?მასავ?თ უხვ ხ?ლსა და ყურძენს“ ?სხამდნენ. სარგონ?ს ჯარ?სკაცებს გულ? უჯერებ?ათ კეთ?ლ? ღვ?ნ?თ აქაურ მარნებშ?, რომლებ?ც სავსე ყოფ?ლა ღვ?ნ?ან? გუდებ?თ.
    მრავლად ჰყოლ?ათ მანაელებს შ?ნაურ? საქონელ? - მსხვ?ლ? რქოსან? პ?რუტყვ?, ცხვარ?, ცხენ?. განსაკუთრებ?თ განთქმულ? ყოფ?ლან ?ს?ნ? თავ?ს? მეცხენეობ?თ, - აქაურ მცხოვრებთ მეცხენეობა-ცხენოსნობაშ? მეტოქე არა ჰყავთ მთელ ურარტუშ?ო, ამბობს სარგონ?. ცხენებს უშვებდნენ ველზე ჯოგებად და თავლაშ?აც დაბმულ? ჰყავდათ. ცხენებს ხედნ?დნენ უმთავრეად ეტლებშ? შესაბმელად (აქ უფრო საომარ? ეტლებ? ?გულ?სხმება). ამ მხრ?ვ მანაელებ?ს ოსტატობა აოცებდა ასურელებს. ?სე ჰყავთ ცხენებ? გაწვრთნ?ლ?, რომ არასდროს არ გასტეხენ ეტლ?ს ხელნასო. ურარტუს სამეფო ჯარს აქედან მ?სდ?ოდა ცხენებ?.
    მოსახლეობა მჭ?დრო ყოფ?ლა: აქაურ? ც?ხე-ქალაქებ? ურ?ცხვ?ა, როგორც ვარსკვლავნ? ც?სან?ო ამბობს სარგონ?. თვ?თონ შენობებ?ც ხელოვნურად და მტკ?ცედ ყოფ?ლა ნაგებ?, ქვ?სა და აგურ?ს კედლებ? ყოფ?ლა მეტად გან?ერ?, მაგარ? კედლებ?თ, ბურჯებ?თა და ღრმა თხრ?ლებ?თ.
    თავ?ს შრომას ხალხ? თურმე „მხ?არულ? ს?მღერებ?თ“ ახალ?სებდა, როგორც ამბობს სარგონ?, მაგრამ ასურელებმა მათ ცეცხლ? და მახვ?ლ? მოუტანეს. ხალხ? მტერს არც ერთ მტკაველს არ უთმობდა ურძოლველად. მანაელებს მთ?ს მწვერვალებზე სვეტებ? ჰქონ?ათ აღმართულ?, რომლებზედაც ასურელებ?ს მ?ახლოებ?სას ცეცხლს ანთებდნენ და ორეულ თემებს ატყობ?ნებდნენ: გაფრთხ?ლდ?თ და მოემზადეთ, მტერ? შემოგვეს?აო. გააფთრებულ? ბრძოლა გაუმართეს ასურელებს მანაელებმა, მაგრამ მტერ? ბევრად უფრო მრავალრ?ცხოვან? ?ყო და გამარჯვებაც მას დარჩა. ქვეყანა აოხრდა, ხალხ?-კ? ზოგ?ერთ? თემ?დან მთლ?ანად ა?ყარა და ჩრდ?ლოეთ?საკენ გადა?ხვეწა. ასე ხდებოდა ხოლმე ხშ?რად მოსახლეობ?ს გადასვლა ერთ? ქვეყნ?დან მეორე ქვეყანაშ?.
    ა?, როგორ აღწერს სარგონ? თავ?ს მოქმედებას მანას ერთ-ერთ თემშ?: „ასურ?ს ჯარებ?თ მე კალ?ასავ?თ დავფარე მათ? ქალაქებ?... მე დავწვ? მათ? მშვენ?ერ? სადგომებ?... ქერ?სა და ხორბლ?ს უშველებელ? ხვავებ?, რომელსაც ?ს?ნ? მრავალ? დღ?ს განმავლობაშ? აწყობდნენ თავ?ს ბეღლებშ? ქვეყნ?სა და ხალხ?ს შესანახავად, მე დავატვ?რთვ?ნე ჩემ კარებს ცხენებსა, ჯორებსა, აქლემებსა და ვ?რებზე და დავაწყობ?ნე ჩემ ბანაკშ?. როგორც მთებ?. ჩემ კაცებს ვაჭამე უხვ? საჭმელ?, რამდენ?ც შეეძლოთ. მათ შეაგროვეს სანოვაგ?ს უხვ? მარაგ? უკან ასურეთშ? წასაღებადაც. მე ავჩეხე მათ? დ?დებულ? ხეხ?ლ?ს ბაღებ? და მათ? ურ?ცხვ? ვენახებ?, მე ბოლო მოვუღე მთელს მათ სასმელს. მე ავჩეხე მათ? დ?დ? ტყეებ?, რომლებ?ც ლელ?ან?ვ?თ ხშ?რ? ?ყო, უდაბნოდ ვაქც?ე ეს ქვეყანა და დავწვ? მოჭრ?ლ? ხეებ?... 146 ქალაქ? მათ მ?დამოშ? მე დავწვ?, როგორც ბუჩქნარ? და, როგორც გრ?გალმა, კვამლ?თ დავფარე პ?რ? ზეც?სა“-ო. ასე ?კვეხ?ს ეს ბარბაროს?. სარგონ?ს ს?ტყვ?თ, თვ?თონ მანაელებ? თავ?ს ქვეყანას სუბ?-ს ეძახდნენ. ეს ?გ?ვე ძველ? სახელ? სუბარ? უნდა ?ყოს.
    მოსახლეობა მჭ?დრო ყოფ?ლა: აქაურ? ც?ხე-ქალაქებ? ურ?ცხვ?ა, როგორც ვარსკვლავნ? ც?სან?ო, ამბობს სარგონ?. თვ?თონ შენობებ?ც ხელოვნურად და მტკ?ცედ ყოფ?ლა ნაგებ?. ქვ?სა და აგურ?ს კედლებ?თ და დ?დ? კვ?პაროზ?ს თავხეებ?თ (კოჭებ?თ). ქალაქებ? გარშემორტყმულ? ყოფ?ლა მეტად გან?ერ?, მაგარ? კედლებ?თ, ბურჯებ?თა და ღრმა თხრ?ლებ?თ.
    თავ?ს შრომას ხალხ? თურმე „მხ?არულ? ს?მღერებ?თ“ ახალ?სებდა, როგორც ამბობს სარგონ?, მაგრამ ასურელებმა მათ ცეცხლ? და მახვ?ლ? მოუტანეს. ხალხ? მტერს არც ერთ მტკაველს არ უთმობდა უბრძოლველად. მანაელებს მთ?ს მწვერვალებზე სვეტებ? ჰქონ?ათ აღმართულ?, რომლებზედაც ასურელებ?ს მ?ახლოებ?სას ცეცხლს ანთებდნენ და ორეულ თემებს ატყობ?ნებდნენ: გაფრთხ?ლდ?თ და მოემზადეთ, მტ?ერ? შემოგვეს?აო. გააფთრებულ? ბრძოლა გაუმართეს ასურელებს მანაელებმა, მაგრამ მტერ? ბევრად უფრო მრავალრ?ცხოვან? ?ყო და გამარჯვებაც მას დარჩა. ქვეყანა აოხრდა, ხალხ? კ? ზოგ?ერთ? თემ?დან მთლ?ანად ა?ყარა და ჩრდ?ლოეთ?საკენ გადა?ხვეწა. ასე ხდებოდა ხოლმე ხშ?რად მოსახლეობ?ს გადასვლა ერთ? ქვეყნ?დან მეორე ქვეყანაშ?.

    * * *
    ხალდებ?ს ენ?სა და კულტურ?ს შესწავლამ, სათანადო წყაროთა უსრულობა-ს?მწ?რ?ს მ?უხედავად, ბოლო ხანებშ? მნ?შვნელოვან წარმატებას მ?აღწ?ა. დადგენ?ლ?ა, რომ ხალდურ? ენ?ს აგებულებას არაფერ? აქვს საერთო არც ?ნდო-ევროპულ, არც სეამ?ტურ და არც ურალურ-ალტაურ (კერძოდ - თურქულ) ენებთან და რომ ?გ? ხეთურ-?ბერულ? ენებ?სა და, უპ?რველეს ყოვლ?სა, ქართულ? ენ?ს აგებულებას ემთხვევა. აღმოჩნდა, რომ ხალდებ?ს ნ?ვთ?ერ? და სულ?ერ? კულტურა სუმერულ-ხეთურ-სუბარულ? ც?ვ?ლ?ზაც??ს ორგანულ? ნაწ?ლ? ყოფ?ლა.
    ახალ სამყაროსთან ურარტუს კავშ?რებ?ს შესახებ მნ?შვნელოვან მ?თ?თებებს გვაძლევს გეოგრაფ?ულ? და სატომო სახელებ?. თუ გამოვყვებ?თ ერთერთს მთავარ გზას, რომელ?ც ხალდებ?ს სახელმწ?ფოს ?სტორ?ულ საქართველოსთან აერთებდა, შეგვ?ძლ?ა ჩამოვთვალოთ ?სეთ? გეოგრაფ?ულ? სახელწოდებან?, როგორ?ცაა ბ?ა?ნა ანუ ვან? (ურარტუს ცენტრ?, ტბა) და მანასკერტ? (ამჟამად ძელ?აზგერდ?; ხალდურ? ეპოქ?ს ქალაქ?, რომელმაც საშუალო საუკუნეთა მანძ?ლზე და თვ?თ ახალ ხანამდეც შე?ნარჩუნა თავ?ს? მნ?შვნელობა), ბანა და ფანასკერტ? (სამხრეთ საქართველოს დ?დრონ? ცენტრებ? ფეოდალურ ხანაშ?), ვან? (ანტ?კურ? საქართველოს თვალსაჩ?ნო ცენტრ?, ამჟამად დაბა ქუთა?ს?ს სამხრეთ-დასავლეთ?თ). „მანასკერტ?“-სა და „ფანასკერტ?“-ს სახელწოდებაშ? ?რანულ?, კავკას?ურ ენათა მ?ერ შეთვ?სებულ?, ს?ტყვა „კერტ?“ (რაც „ქმნ?ლს“, „გაკეთებულს“ ნ?შნავს) ქართულ? დაბოლოებ?ს, „ს“-ს („?ს“) მეშვეობ?თ არ?ს ფუძესთან დაკავშ?რებულ?.
    ამგვარ?ვე მნ?შვნელობა აქვს „ხალდ?“ ტერმ?ნს, რომელ?ც მეცნ?ერებაშ? მ?ღებულ?ა ურარტუს ერთ-ერთ? ძ?რ?თად? ტომ?ს სახელ?ს აღსან?შნავად. ზოგ? მკვლევარ? საამ?სოდ ამჯობ?ნებს ტერმ?ნს, „ურარტ?“ და ამას ?მ?თ ასაბუთებს, რომ თვ?თ ურარტებ? თავ?ს თავს არსად და არასდროს ხალდებს არ ეძახდნენო. ეს საბუთ? უნდა უკუვაგდოთ, როგორც სრულ?ად უსაფუძვლო: ჩვენ ვ?ც?თ, რომ ამ ხალხს არც ურარტებ? უწოდებ?ა ოდესმე თავ?ს? თავ?სათვ?ს, სახელწოდება „ურარტუ“ მხოლოდ ასურულს ლურსმულ წარწერებშ? გვხვდება.
    მეორე სახელწოდება კ? ცნობ?ლ?ა ბერძნულ? წყაროებ?დან, რამდენ?მე დ?ალექტურ? ფორმ?ს სახ?თ: „ხალ?ბ?“, „ხალდ?“, „გორდ?“ და სხვ... უძველეს? ?მ ბერძენ ავტორთა შორ?ს, რომელნ?ც ძველ? აღმოსავლეთ?ს ამ ქვეყნ?ს შესახებ მოგვ?თხრობენ ჰეკატე მ?ლეთელ? (ძვ. წ. VI ს) სწერს, რომ არმენებ?ს ჩრდ?ლო მეზობლებ? (?მ ხანაშ?, როდესაც არმენებ? ჯერ კ?დევ შეჭრ?ლ? არ ?ყვნენ ურარტუს ტერ?ტორ?აზე) ხალ?ბებ? არ?ან. მომდევნო საუკუნ?ს მ?წურულშ?, ამ ადგ?ლებ?ს პ?რადად დამვლელ?ს, მწერლ?სა და მხედართმთავრ?ს ქსენოფონტეს ცნობ?თ, არმენებს ხალ?ბებ? უკვე შევ?წროებულ? ჰყოლ?ათ და სამხრეთ ურარტუს ვაკეებ? თვ?თონ სჭერ?ათ. მაგრამ ამასთანავე ქსენოფონტე აღწერს მთებშ? მცხოვრებ ხალდებს, როგორც დამოუკ?დებელს, ძლ?ერსა და მეომარ ხალხს, რომელ?ც არ ურ?გდება თავ?ს? მ?წა-წყალ?ს დაკარგვას და მედგრად განაგრძობს ბრძოლას მ?ს დასაბრუნებლად. რომ ხალდებ? ?გ?ვე ხალ?ბებ? არ?ან, ეს ?ც?ს უკვე სტრაბონმა, რომელ?ც გვეუბნება, რომ „ხალ?ბ?“ ძველ? სახელწოდებაა, ხოლო „ხალდ?“ - უფრო ახალ?. მართლაც ორსავე სახელწოდებას ერთ? და ?გ?ვე ფუძე აქვს. ?ს?ნ? მხოლოდ დაბოლოებ?თ განსხვავდებ?ან ერთმანეთ?საგან, თუმცა ორ?ვე დაბოლოება წმ?ნდა ქართულ?ა. შემდგომ ხანაშ? ხალ?ბ-ხალდებ?ს ერთმა ნაწ?ლმა დ?დხანს და მტკ?ცედ გასძლო (მანამდე, ვ?დრე ოსმალო თურქებ? ააოხრებდნენ ?ქაურობას) საკმაოდ ვრცელ ტერ?ტორ?აზე - შავ? ზღვ?ს სამხრეთ სანაპ?როზე და მდ?ნარე ეფრატ?სა და ჭოროხ?ს სათავეებშ?. ბ?ზანტ??ს ?მპერ??ს ხანაშ? ხალდებ?ს რა?ონებ?საგან ?ქმნება (ახ. წ. VIII საუკუნ?დან) თემ? ხალდ?ა,; რომლ?ს ცენტრად ქ. ტრაპეზუნტ? ?ქცა და რომელშ?აც შედ?ოდნენ აგრეთვე ქალაქებ? ერზ?ნეჯან?, ბა?ბურთ? და სხვა. 1404 წელს ეს თემ? გზად გაუვლ?ა ესპანეთ?ს ელჩს კლავ?ხოს, რომელ?ც აგვ?წერს ტრაპეზუნტ?ს სამეფოს ხალდ??ს პროვ?ნც?ას - გ?უმუშხანეს, კელკ?თ?სა და ბა?ბურთ?ს ფარგლებშ?.
    ხალ?ბ-ხალდებს ანტ?კურ ხანაშ? ჯერ კ?დევ მოსდგამთ ?სეთ? ეროვნულ-კულტურულ? თვ?სებან?, რომელონ?ც უაღრესად მჭ?დროდ ანათესავებენ მათ ურარტუსთან.
    ასე მაგალ?თად, ანტ?კურ სამყაროშ? ხალ?ბებს რკ?ნ?ს დნობა-ჩამოსხმ?ს საუკეთესო ოსტატებ?სა და ფოლად?ს გამომგონებლებ?ს სახელ? ჰქონდათ მოხვეჭ?ლ?, ხოლო სტრაბონ?ს ცნობ?თ, გორდებ? ?თვლებოდნენ საუცხოო ხუროთმოძღვრებად და ც?ხ?ს საალყო ?არაღებ?ს დახელოვნებულ ოსტატებად, რ?ს გამოც მათ ამგვარ სამუშაოებზე ?წვევდა ხოლმე ტ?გრან?“ (?გულ?სხმება სომხებ?ს ცნობ?ლ? მეფე, ძვ.წ.1 საუკუნეშ? რომ ცხოვრობდა).
    ხალდებ?ს ეთნ?კურ? ვ?ნაობა სრულ?ად უეჭველ?ა: ?ს?ნ? ქართველ? ხალხ?ს ერთ ნაწ?ლს შეადგენდნენ. რ?გ? ძველ-სომხურ? წყაროებ? მოწმობენ, რომ ხალდებ? ?გ?ვე ჭანებ?ა, ე.?. ?ს ცნობ?ლ?, ქართულ? მოდგმ?ს ტომ?, რომელმაც დღემდე შემო?ნახა თავ? თურქეთშ?, სასტ?კ? დევნ?სა და შევ?წროებ?ს მ?უხედავად.