ეთნოგენეტიკა



    ძალიან ხშირად გვსმენია: ქართველი, არაქართველი, რუსი, უკრაინელი და ა.შ. ეს ეთნიკური კუთვნილებაა ადამიანის. ამის განსაზღვრა მრავალი გზით არის შესაძლებელი. მაგალითად: სხეულის ფორმით, თვალების ფერით, სასაუბრო ენით, სიმღერით, ტრადიეციებით, მაგრამ ეს არ არის ის მტკიცებულება, რომლის საფუძველზეც შეგვიძლია ვიმსჯელოთ ადამიანის ეთნიკურ კუთვნლებაზე. წლების განმავლობაში ისტორიკოსები, ეთნოგრაფები, ენათმეცნიერები, ანთროპოლოგები მუშაობენ ამ საკითხებზე და აყალიბებენ თავიათ შეხედულებებს ეთნიკური კუთვნილების თაობაზე. მაგრამ ამ ყველაფერს მტკიცებულებით ხასიათი მიეცა მას შემდეგ, რაც შესაძლებელი გახდა ადამიანის გენის ,,გაშიფრვა“.
    მოკლე ისტორია ადამიანის გენის აღმოჩენასთან დაკავშირებით ასეთია:
    რა არის დნმ?-დნმ დეზოქსირიბონუკლეინის მჟავას მოკლე სახელწოდებაა. ის ერთ-ერთია იმ ორი ნუკლეინის მჟავათაგან, რომელსაც შესწევს უნარი უზრუნველყოს შენახვა და გადაცემა ინფორმაციისა, რომელიც საჭიროა თაობიდან თაობაში ორგანიზმის ფუნქციონირებისათვის. ძირითადი ფუნქცია დნმ-ს არის ხანგრძლივი შენახვა რნმ-სა და ცილის სტრუქტირუს შესახებ ინფორმაციისა.
    დნმ-ს ქიმიური თვალსაზრისით პოლიმერული მოლეკულაა, რომელიც შედგება ნუკლეოტიდებისაგან. ყოველი ნუკლეოტიდი შედგება აზოტოვანი ფუძის, დეზოქსირიბოზასა და ფოსფატური ჯგუფისაგან. დნმ-ს ჯაჭვში ნუკლეოტიდებს შორის კავშირი დამყარებულია დეზოქსირიბოზასა და აზოტოვან ფუძეს შორის წყალბადური ბმების გამოყენებით. დნმ-ს მაკრომოლეკულა შედგება ორი ჯაჭვისაგან, რომელიც სპირალურადაა დახვეული. დნმ შედგება ოთხი სახეობის აზოტოვანი ფუძისაგან (ადენინი, თიმინი, ციტოზინი, გუანინი), რომლებიც კომპილენტარობის პრინციპით უკავშირდებიან ერთმანეთს და ქმნიან დნმ-ს ორმაგ სპირალურ ჯაჭვს.
    დნმ-ს სტრუქტურის გაშიფვრა გახდა ერთ-ერთი ძირითადი მიღწევა მე-20 საუკუნეში, რომელმაც ძირეული ცვლილებები შეიტანა ბიოლოგიისა და მედიცინის განვითარებაში.
    დნმ აღმოჩენილ იქნა 1869 წელს ფრიდრიხ მიშერის (Friedrich Miescher ) მიერ. მე–20 საუკუნის ბიოლოგიურ აღმოჩენას შორის ყველაზე მნიშვნელოვანი 1953 წელს განხორციელდა, როცა ბრიტანელმა ფრენსის კრიკმა და ამერიკელმა ჯეიმზ უოტსონმა ერთობლივად შეიმუშავეს დნმ–ის ორმაგი სპირალის მსგავსი სტრუქტურა. დნმ–ის ფორმის დასადგენად მათ დნმ–ის კრისტალების რენტგენის სურათები გამოიყენეს, რომლებიც მორის უილკინსმა და როზალინდ ფრანკლინმა გადაიღეს. დნმ ფორმით დაგრეხილ კიბეს ჰგავს. ამ ფორმას ორმაგი სპირალი ეწოდება. კიბის საფეხურები ოთხი სახის ქიმიურ “სამშენებლო ბლოკებს’’ შეიცავს: ადენინს, გუანინს, თიმინსა და ციტოზინს. ანბანის ასოების მსგავსად, ეს ბლოკებიც შეიძლება სხვადასხვაგვარად განლაგდეს და გენების სხვადასხვა ‘‘სიტყვები’’ წარმოქმნას. ასე რომ, გენეტიკურ ინსტრუქციებს ქიმიური კოდის სახე აქვს.

    ის, რომ დნმ სტრუქტურა გაშიფრულიყო და მისი ფუნქციები და მნიშვნელობა უკეთ შესწავლილიყო, საჭირო გახდა ადამიანის უჯრედიდან გამოყოფილი უმცირესი რაოდენობის დნმ როგორმე გამრავლებულიყო (უფრო სწორად-გაორმაგებულიყო, გაოთხმაგებულიყო და ა.შ.). 1970 -იან წლებში ნორვეგიელ მეცნიერს Kjell Kleppe, რომელიც ნობელიანტის Har Gobind Khorana-ის ლაბორიატორიში მუშაობდა, მოუვიდა იდეა რომ შესაძლებელი იყო ერთჯაჭვიანი დნმ-ს სინთეზი. უბრალოდ ეს იდეა, იმ დროისათვის საკმაოდ ნაადრევი აღმოჩნდა და მას მხოლოდ 1983 წელს Kary Mullis-ი მიუბრუნდა და მან შეძლო სინთეზის გზით ერთი, თავდაპირველი დნმ-ს გაორმაგება. მან ამ აღმოჩენისათვის 10 წლის შემდეგ, 1993 წელს ნობელის პრემია დაიმსახურა. ამ მეთოდს ეწოდება პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია ანუ მოკლედ პჯრ (PCR).
    ამ აღმოჩენამ საფუძველი დაუდო და ხელ-ფეხი გაუხსნა მედიცინის მუშაკებსა და ბიოლოგებს, რომლებმაც მრავალი პრობლემა გადაჭრეს ამ მეთოდის დახმარებით.
    ყველაზე მნიშვენოლანი, ჩემი აზრით არის აგრეთვე ის, რომ დნმ გარდა მედიცინის მუშაკებისა, საკმაოდ წარმატებულად გამოიყენეს ბიოლოგებმა, რომლებმაც ეს აღმოჩენა გამოიყენეს ადამიანის ეთნიკური წარმომავლობის დასადგენად. აქედან გამომდინარე, ბიოლოგიის იმ დარგს, რომელიც ამ მიმართულებით კვლევებს აწარმოებს ეთნოგენეტიკა უწოდეს.
    ეთნოგენეტიკა-ეს არის მეცნიერება, რომელიც საშუალებას გვაძლვეს ზედმიწევნით ზუსტად განისაზღვროს ეთნოპოპულაციების წარმომავლობა და მათი მიგრაცია მთელ პლანეტაზე.
    ამ მიმართულებით მუშაობს მსოფლიოს თითქმის ყველა წამყვანი ქვეყანა (იაპონია, აშშ, გერმანია, რუსეთი, ინგლისი, საფრანგეთი და ა. შ).
    საქართველოში ეს მიმართულება დღემდე არ განვითრებულა და ვთვლი რომ არ იქნება ინტერესმოკლებული საქართველოში არსებული სხვადასხვა ეთნიკური ჯგუფების გენეტიკური შესწავლა.
    სსრკ არსებობის პრეიოდში, ქ. მოსკოვში ლომონოსოვის სახელობის უნივერსიტეტში, აკადემიკოს რიჩკოვის თაოსნობით ჩამოყალიბდა ეთნოგენეტიკის კათედრა. ეს იყო პირველი სამეცნიერო ჯგუფი, რომელმაც დაიწყო მუშაობა ამ საკითხზე საბჭოთა სივრცეში. თუმცაღა აქვე უნდა აღინიშნო ის ფაქტი, რომ იმ პერიოდში დნმ-ს დონეზე ეს კვლევები არ ტარდებოდა და ისინი მხოლოდ სისხლის ჯგუფის, რეზუს ფაქტორისა და სისხლის სხვადასხვა ფაქტორების გამოყენებით ცდილობდნენ ამის დადგენას, მაგრამ ეს კვლევები საბოლოო პასუხს კითხვაზე ,,ვისი გორისა ვართ?“ ვერ ცემდა.
    დღევანდელი რეალობიდან გამომდინარე, სხვადასხვა მეცნიერის შრომებში შეიძლება მოვიძიოთ ინფორმაცია ქართული გენოტიპის შესახებ, თუმცაღა ეს ინფორმაცია ძალიან მწირია, ვინაიდან მხოლოდ ზოგადად არის აღბული ეთნიკური ქართველის გენეტიკური მასალა (სულ 69 ინდივიდი). მოგეხსენებთ, რომ საქართველო მრავალფეროვანია მთისა და ბარის მოსახლეობით და თან არ უნდა დავივიწყოთ საქართველოს ისტორია.
    გენოფონდი-აი ამოსავალი ტერმინი, რომელსაც საკმაოდ წარმატებით ხმრობენ ჟურნალისტები, პოლიტიკოსები და ოჯახის დიასახლისებიც კი. რა არის გენოფონდი?
    გენოფონდი ეს არის პოპულაციური გენეტიკიდან აღებული ტერმინი, რომელიც აღწერს გენურ ვარიაციებს პოპულაციის შიგნით. ჩვენ გვაინტერესებ არა მარტო საქართველოში გავრცელებული ქართული გენი, არამედ ის თუ როგორი იყო ქართველების მიგრაცია შუა აზიასა და ევროპის მიმართულებით. თუმცაღა ამ საკითხის გადასაჭრელად საჭიროა აგრეთვე ისტორიკოსებისა და ენათმეცნიერების შეხედულებების გაზიარება.
    ეთნოგენეტიკოსების ვალია განისაზღვროს პოპულაციის გენეტიკური მარკერები. როგორ იკვლევენ გენეტიკურ მარკერებს?-გენეტიკური მარკერების შესწავლა საკმაოდ შრომეტევადი საქმეა ანთროპოლოგიისაგან განსხვავებით. თავდაპირველად საჭიროა დაიგეგმოს ექსპედიცია გონივრულად. შესწავლილ იქნას კონკრეტული პოპულაცია, რომლისთვისაც აუცილებელია შუახნის ასაკის ადამიანების გენიალოგია კარგად იქნას გამოკითხული. მინიმუმ წინა ორ თაობში არ უნდა იყოს შერეული ქორწინება არათუ ეროვნების დონეზე, არამედ არეალის გათვალისწინებით. ამისათვის იღებენ ვენურ სისხლს ინდივიდისგან. სანამ ვენური სისხლის აღება მოხდება, ინდივიდი ავსებს ინფორმირებული თანხმობის ფურცელს, რაზედაც აწერს ხელს, რათა ჩაუტერდეს გამოკვლევა. ამჟამად იკვლევენ მხოლოდ მამრობითი სქესის ინდივიდებს, ვინაიდან ის იძლევა საშუალებას ერთდორულად იქნას შესწავლილი, როგორც Y ქრომოსომის, ასევე მიტოქონდრიული დნმ-სა და აუტოსომური ქრომოსომებში ლოკალიზებული დნმ-ს მიხედვით ინდივიდები.
    ეთნოგენეტიკოსების კვლევის შემდგომი ეტაპი ეს არის: 1. გენის პოლიმორფიზმის შესწავლა, ანუ ისეთი გენების შესწავლა, რომლებიც პოპულაციაში გვხვდება არა ერთი არამედ რამოდენიმე ვარიანტის (ალელის) სახით. 2. ჰაპლოჯგუფი და ჰაპლოტიპი: რამდენადაც ჩვენთვის ცნობილია შვილი გენეტიკურ კრებულის ნახევარს იღებს დედისგან და ნახევარს მამისაგან. ამიტომ, მთელი გენეტიკური ,,ტექსტი“ ჩაწერილია მიტოქონდრიულ დნმ-სა და არარეკომბინირებულ Y ქრომოსომაში და ისინი მთლიანად გადაეცემა შთამომავლობას-მიტოქონდრიული დნმ-ით დედიდან ქალიშვლის, ხოლო Y ქრომოსომით - მამიდან ვაჟიშვილს. სწორედ ამ გენეტიკურ ,,ტექსტს“ ეწოდება ჰაპლოტიპი მტ.დნმ და Y ქრომოსომის. მაგრამ ამის წამკითხველს მალევე გაუჩნდება კითხვა: ,,თუ ეს ჰაპლოტიპები უცვლელად გადეცემა შთამომავლობას, მაშინ ევალ ყველა ქალიშვილი ერთნაირია? ნუთუ ყველა შთამომავალს ევასას ერთნაირი ,,ბიბლიოთეკა აქვს“ მტ. დნმ-სი? საიდან მოდის პოლიმორფიზმი, განსხვავება ჰაპლოჯგუფისა?
    პასუხი რომ გავცეთ ამ არაჩვეულებრივ კითხვას, პირველ რიგში უნდა შეგახსენოთ, რომ სანამ შთამომავლობას გადასცემ გარკვეულ ,,ტექსტს“, მანამ ის უნდა ,,გადაიწეროს“. ინფორმაციის ,,გადაწერისას“ უნდა გავითვალისწინოთ, რომ არის ზოგიერთი, ვინც ძალიან ფრთხილად ,,იწერს“ ინფორმაციას, მაგრამ არიან ისეთებიც ვისაც ,,გადაწერის“ დროს რაღაც ავიწყდება, რაღაცას ტოვებს. აი ამ სიტუაციში ხდება თავდაპირველი ინფორმაციის შეცვლა და უხეშად რომ ვთქვათ ,,დამახინჯება“ (არა პირდაპირი გაგებით). სამაგიეროდ შემდეგი თაობის ,,გადამწერები“ პატიოსანი არიან თავიანთი საქმისა და ისინი ზემიწვნით ზუსტად იმეორებენ წინაპრების დაწერილს. და სწორედ ასეთი თაობები ტოვებენ ,,ანაბეჭდებს“, მაგრამ არსებობენ ისეთი თაობები, ვინც გადაწერის დროს ,,შეცდომას“ არ უშვებენ. სწორედ ასეთი შთამომავლობითი ხაზები ქმნიან ,,Lineage”, ანუ ,,საგვარეულო ხეს“. ასეთი ნათესაური ჰაპლოტიპები, რომელიც იკრიბება ,, Lineage“-ში, ერთიანდება ჰაპლოჯგუფებად.
    ყოველივე ზემოთაღწერილი საშუალებას იძლევა შექმნას გენეტიკური რუქები.
    გენეტიკური რუქის ღირსება ის არის, რომ ნებისმიერ მოკვდავს შეუძლია იხილოს და გაანალიზოს ის გენეტიკური მრავაფეროვნება, რომელიც პლანეტაზეა დაფიქსირებული. თუმცაღა აქვე უნდა ავღნიშნოთ, რომ მხოლოდ გენეტიკოსების კვლევის შედეგად ამ რთულ საქმესთვის თავის გართმევას ვერ შევძლებთ. აქ ერთვება ისტორიკოსების, ენათმეცნიერებისა და ეთნოგრაფების გამოცდილება და კვლევის შედეგები. ასეთი მეცნიერთა ჯგუფის სინთეზითაა შესაძლბებლი მრავალ კითხვაზე პასუხის გაცემა.
    ვფიქრობ, ღირს ამ საკითხით დაინტერესება. პირველად საქართველოში, საქართველოს საპატრიარქოს, წმინდა ანდრიაპირველწოდებულის სახელობის ქართული უნივერსიტეტის ბაზაზე ამ ესოდენ რთული და ამავდროულად საკმაოდ საინტერესო კვლევების ჩატარება, ღირსების საკითხია. საქართველო მრავალეთნიკური ქვეყანაა და ვთვლი რომ საკმაოდ საინტერესო და მნიშვნელოვანი ინფორმაციის მიღება იქნება შესაძლებელი. ამ ეტაპზე უკვე დასრულდა კვლევა კოლხეთის დაბლობისა და ისტორიული ლაზეთის პოპულაციის.